EUSKADIKO ETA NAFARROAKO ESKOLETAN, SEXU-HEZKUNTZAK AURRERA EGITEN DU SEXUMUXU ETA SKOLAE BEZALAKO PROGRAMEKIN, EGUNGO ARAUDIAN (LOMLOE) ZEHARKA INTEGRATUTA DAUDENAK, ETA DE-KRETU AUTONOMIKOEKIN. HALA ERE, HAREN APLIKAZIOAK IRREGULARRA IZATEN JARRAITZEN DU
LANBERTO SOLATXI //
Bai Euskal Autonomia Erkidegoan, bai Nafarroako Foru Erkidegoan, esparru propioak ditugu, LOMLOEren gutxieneko eskakizunak gainditzen dituztenak. Euskadin, 77/2023 Dekretuak Oinarrizko Hezkuntzaren curriculuma ezartzen du, eta esplizituki adierazten du “sexualitatearen giza dimentsioa bere aniztasun osoan”, hezkidetzari, berdintasunari eta indarkerien prebentzioari lotuta. Sexumuxu programak, Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak 2018tik sustatuta eta oraindik indarrean dagoenak, teknologia berrietan oinarritutako material interaktiboak eskaintzen ditu DBHko 3. eta 4. mailetarako. Gaitasun afektiboak eta sexualak ditu ardatz, eta irakasleentzako, ikasleentzako eta familientzako gidak ditu.
Nafarroan, 72/2021 Foru De-kretuak hezkidetza arautzen du eta Skolae programa derrigorrezkoa bihurtzen du ikastetxe publikoetan eta itunduetan. Skolaek ibilbide bat proposatzen du haur hezkuntzatik batxilergora. 2025eko abuztuan, pilotaje bat abiarazi zen hamabi ikastetxetan (ikastolak, ikastetxe publikoak eta institutuak), sexologoek tutoratuta, Osasun Publikoko Institutuarekin lankidetzan. 2025eko azarora arte, Skolae dagoeneko ezarrita dago 305 ikastetxetan, eta 12.200 irakasle baino gehiago prestatu ditu. Bi programek berdintasuna, aniztasuna eta osasuna nabarmentzen dituzte, baina zeharkako izaerari eusten diote, berariazko irakasgairik eta derrigorrezko ordutegi finkorik gabe ikastetxe guztietan.
ZEIN DA ERREALITATEA?
Praktikan, inplementazioa heterogeneoa da. Euskadin, Sexumuxu institutu askotan erabil-tzen da pubertaroari, antisorgailuei, baimenari eta sexu-transmisiozko infekzioen prebentzioari buruzko tailerretarako, baina horien irismena ikastetxe bakoitzaren eta prestatutako irakasleen borondatearen araberakoa da. Nafarroan, Skolae gazteen % 85,6ra iritsi da Gazteak eta harreman afektibo-sexualak – Nafarroa 2025 txostenaren arabera, eta % 92,3k adierazi du hezkuntza sexual-afektiboren bat jaso duela. Hala ere, hautemandako kalitatea txikia da: plazerari, pornografiaren eraginari, emozioen kudeaketari eta harreman osasungarriei buruzko eduki gutxi daudela kritikatzen dute gazteek. Ikuspegi biologizista eta prebentiboa nagusitzen da, Munduko Osasun Erakundeak gomendatutako ikuspegi integralaren aldean.
Nerabeek hutsuneak betetzen dituzte sare sozialekin, eta hor desinformazio ugari dago. Sexu-transmisiozko infekzioen gorakada kezkagarria da: Euskadin, 2024an bikoiztu egin ziren klamidiaren, gonorrearen eta sifiliaren kasuak, bereziki 20-34 urte bitartean (ia 3.000 kasu klamiodia, eta 1.484 kasu 2023an). Nafarroak an-tzeko joerak ditu. Horrek agerian uzten du, programak gorabehera, prebentzioa ez dela beharrezko sakontasunarekin lantzen ari.
BENETAKO EZARPENAZ
Egitura-gabeziak daude oraindik: irakasleentzako etengabeko eta nahitaezko prestakuntza, material eguneratuak eta homogeneoak, eta emai-tzen ebaluazio sistematikoa. Hauek falta dira: adostasun esplizitua, identitateen eta adierazpenen aniztasuna, pornografiaren kontsumoarekiko plazer arduratsua eta kritikoa. Sexumuxu eta Skolaeren pilotajea (2025eko urria – 2026ko ekaina) aurrerapen nabarmenak badira ere, borondatezkoak edo partzialak direnez, desberdintasunak sor-tzen dira hiriguneen/landaguneen eta zentro publiko/itunduen artean.
Sexologiako adituek, hezi-tzaileek eta nazioarteko erakundeek, hala nola UNESCOk, behin eta berriz eskatzen dute ikastetxeetan hezkuntza afektibo-sexualaren nahitaezkotasuna indartzea, ikasgeletan espezializatutako sexologoen eta profesionalen zuzeneko laguntza zabaltzea, eta ebaluazio-sistema sendoak ezartzea, gazteen sexu- eta emozio-osasunean benetako inpaktuak neurtzeko. Ez da nahikoa arau-esparru aitzindariak izatea; deklarazio-zeharkakotasunetik inplementazio sistematikora igaro behar da, irakasleen etengabeko prestakuntzarekin eta baliabide nahikoekin.
Euskal Autonomia erkidegoan eta Nafarroako Foru Erkidegoan, esparru aitzindari horiek (hala nola Sexumuxu programa Euskadin edo Skolae programa eta duela gutxi Nafarroako hamabi ikastetxetan gidatu izana sexologoen laguntzarekin) hezkuntza afektibo-sexual benetan jarraitu, inklusibo, ebaluagarri eta eraginkor bihurtzea da erronka nagusia. Egungo gazteen behar zehatzei erantzungo dien prestakuntza: baimen esplizitua eta pornografiaren kontsumoaren kritika, harremanen kudeaketa emozionala eta sexualitatearen gozamen ardura-tsua, sexu-transmisiozko infekzioen prebentzioa barne, gazteen osasun sexuala benetan babesteko.