SEXUALITATEA BETIDANIK IZAN DA ARTEAREN INSPIRAZIO ETA EZTABAIDAREN ITURRI NAGUSIETAKO BAT. PINTURA, ZINEMA ETA MUSIKAN DESIOA, PLAZERA ETA TABUAK MODU
ASKOTAN ISLATU DIRA, ETA BELAUNALDI BAKOITZAK BERE ADIERAZPENAK EMAN DITU, GARAI BAKOITZEKO GIZARTE ETA KULTURAN ISLATUZ
Jul Etxarriondo// Sexualitatea betidanik izan da giza sormenaren musa handienetako bat. Era guztietako margolari, musikari, zinemagile eta artistek inspirazio-iturri agortezina aurkitu dute desioan eta gorputzean. Garai bakoitzak bere mugak eta zentsura-moduak jarri baditu ere, erotismoak mozorrotuta, berrasmatuta eta berrirudikatuta iraun du artearen historian zehar.
Gaurko gazteentzat, badirudi sexuaren eta plazeraren irudikapena kultura garaikidearen berezko zerbait dela, bideoklip probokatzaileek, zinema esplizituak edo reggaeton letrek markatutakoa. Baina errealitatea da erotismoa beti egon dela presente: Ponpeiako freskoetan, pintura errenazentistetan, Erdi Aroko poemetan nahiz kabareteko agertokietan. Interesgarria da ikustea nola aldatu den hau erakusteko modua, eta horrek zer erakusten duen arte hau sortzen zuten gizarteei buruz.
PINTURA
Pinturan, biluzia sinbolismoz betetako esparrua izan da. Mendeetan zehar, gorputz biluzia erakustea gai erlijioso edo mitologiko bati lotuta bazegoen bakarrik justifikatzen zen. Horrela sortu ziren Botticelli edo Tizianoren venusak: jainkosez hitz egiten zuten obrak, baina giza desira ezkutuan ikusteko ere balio zutenak. Funtsean, gorputz erotikoak margotzea zen kontua, baina jainkotiarraren aitzakian.
Denborarekin, Goyak Maja desnuda lanarekin, eta Courbetek, El origen del mundo ausartarekin, besteak beste, tradizio hori hautsi zuten eta gorputz zuzenagoak, gizatiarragoak eta ez hain idealizatuak erakutsi zituzten. Obra horiek beren garaikideak eskandalizatu zituzten, mozorro mitologikoa atzean utzi eta sexualitatea lehen planoan jartzen zutelako.
XX. mendean, Egon Schielerekin eta Gustav Klimtekin, erotismoak forma gordina eta, aldi berean, estetikoa hartu zuen. Haien mihiseetan argi ikusten zen asmoa ez zela ezer ezkutatzea, sexualitatea aurrez aurre aztertzea baizik. Pinturak edertasun idealizatuaren erakusleiho izateari utzi zion, eta pasioen eta tabuen ispilu bihurtu zen. Gaur egun ere, sare sozialetako zentsura digitalari buruzko eztabaidek arteak baimendutakoaren eta debekatutakoaren arteko tentsio historiko hori gogorarazten dute.
ZINEMA
Zinema, arte gazteagoa izanik, berehala heredatu zituen moralari eta erotismoari buruzko eztabaidak. Hamarkada askotan zehar, Hollywooden Hays Kodea izan zen nagusi, musu luzeegiak, ohe partekatuak edo plazer-iradokizunak erakustea debekatzen zuten arau batzuk. Hala ere, zuzendariek erakutsi ezin zutena iradokitzeko sormen-bideak aurkitu zituzten: gortina itxi bat, zigarro piztu bat, ilunabarrean ixten den ate bat. Desioa han zegoen, baina mozorrotuta.
60ko eta 70eko hamarkadetan, zentsurak behera egin zuenean, zinema erotikoak boom bat bizi izan zuen. Azken tangoa Parisen eta Zentzumenen inperioa filmek asko eskandalizatu zuten gizartea, baina artearen eta pornografiaren arteko mugei buruzko galdera berriak ere zabaldu zituzten. Ordutik aurrera, pantailako sexua sekretu izateari utzi eta eztabaida kultural eta politikoko gai bihurtu zen.
Gaur egun, narratiben aniztasuna askoz handiagoa da: Call me by your name eta halako queer-istorioak, dramatismorik gabe sexualitatea esploratzen duten gazteentzako komediak, nerabeen desira edo poliamodioa normalizatzen duten streaming-serieak. Zinema eta telebista ispiluak dira, non belaunaldi bakoitzak bere beldurrak, nahiak eta maitatzeko moduak eztabaidatzen dituen, ikus-entzunezko erotismoaren artxibo kolektibo bat eraikiz.
MUSIKA
Musikan, erotismoak anbiguotasunarekin jokatu du beti. Bluesak eta jazzak zentzu bikoitzak ezkutatzen zituzten beren letretan, eta 80ko hamarkadan, berriz, Madonnak probokazioa ikuskizun global bihurtu zuen. Princek, bere aldetik, sentsualtasun mistikoaren eta haragizkoaren arteko eremu batera eraman zuen, desira poesia ere izan zitekeela erakutsiz.
Ordutik, musika herrikoiaren erreferentzia sexualak gero eta esplizituagoak bihurtu dira, dantza, sentsualitatea eta performancea nahasten dituzten bideoklipekin batera. Reggaeton eta trap direlakoak bereziki polemikoak izan dira: batzuek kritikatu egiten dituzte emakumeak gauza bihurtzeagatik, beste
batzuek ahalduntze-modu gisa defendatzen dituzte. Egia esan, belaunaldi bakoitzak bere abesti eskandalagarriak izan ditu: Elvis aldaka mugitzen, Britney Spears eskolako uniformearekin, edo Rosalía desioari buruz disimulurik gabe abesten.
Gaur, gainera, eztabaida sare sozialetan zabaltzen da, non gazteek iritzia eman, kritikatu eta entzuten eta ikusten dutena defendatzen duten. Interesgarriena ez da musika bera bakarrik, inguruan sortzen den elkarrizketa baizik: zenbateraino da kantu bat funtsik gabeko probokazioa edo askatasun-keinu bat? Tentsio hori, berez, erotismoak musikan duen erakargarritasunaren zati bat da.
Ondorioa argia da: arteartea eta sexualitatea elkarri lotuta egon dira beti, nahiz eta lengoaiak denborarekin aldatu.
| Erotismoaren historia pinturan 2018an, ikerketa batek erakutsi zuen Errenazimentuko fresko batzuek begi hutsez ezkutatutako keinu erotiko txikiak zituztela, hala nola eremu intimoak ukitzen dituzten eskuak edo keinu iradokitzaileak, ikusle adituek bakarrik hauteman zitzaten diseinatuak, umorea, desioa eta kritika soziala modu burutsuan nahastuz, artea ironiaz eta sotiltasunez beste esanahi sakonago batzuk transmititzeko tresna bilakatuz. |
| Sexualitatearen bilakaera zineman eta telebistan Japonian, XX. mende hasieran, film mutuak egon ziren, non itzalak eta siluetak erabiltzen ziren harreman sexualak iradokitzeko, zentsura saihestuz baina modu esplizituan erotismoa transmitituz. Gaur egun, Japoniako gazteen % 50ek baino gehiagok aitortzen du desio- eta baimen-adierazpenak ikus-entzunezko baliabideak behatuz ikasi dituztela, zinemak sexualitatean duen eragin kulturala azpimarratuz. |
| Erotismoa herri-musikaren munduan 2021ean, ikerketa batek erakutsi zuen sexu-erreferentzia esplizituak dituzten TikTok-eko musika-bideo biralenak erotismorik gabekoak baino % 300 gehiago partekatu zirela, eta erakutsi zuen probokazioak eta desioak, arreta hartzeaz gain, joera kulturalak, gazte-hizkera eta ahalduntzeari eta muga sozialei buruzko eztabaidak moldatzen dituztela, baita identitate kolektibo berrien eraikuntza dinamikoan ere eragiten dutela. |