DALAI LAMAK, 90 URTE BETETZEAR DAGOELA, ARGI AZALDU DU ZEIN IZANGO DEN HAREN OINORDEKOTZA ESPIRITUALAREN PROZESUA, TXINAKO AGINTARIEK TIBETEKO BURUZAGI BUDISTEN HAUTAKETA KONTROLATZEKO EGITEN DITUZTEN AHALEGIN TRADIZIONAL ETA IRAUNKORREN ARTEAN
LANBERTO SOLATXI // Txinako agintariek hurrengo Dalai Lamaren hautaketa kontrolatzeko etengabe egiten dituzten ahaleginak erlijio eta sinesmen askatasunerako eskubidearen aurkako erasoak dira. Budista tibetarrek, komunitate erlijioso guztiek bezala, buruzagi espiritualak hautatzeko aukera izan behar dituzte, agintarien bortxaketarik eta esku-sartzerik gabe.
Txinako agintariek historia luzea dute erlijio-askatasuna sistematikoki zapaltzen eta budismo tibetarraren gaineko kontrola areagotzen. Adibidez, 1995ean, Gedhun Choekyi Nyima, Dalai Lamak Panchen Lama bezala ezagutu zuen umea, bortxazko desagerpenera eraman zuten, Pekinek oraindik behar bezala azaldu ez duena.
Sekretismo-giro horrek, Tibeteko budismoaren barruan Estatuak izendatutako erlijio-figura ugari ezar-tzearekin batera, agerian uzten du Txinako erlijioaren gaineko estatu-kontrolaren panorama kezkagarria.
GEDHUN CHOEKYI NYIMA
Txinako agintariek berehala amaitu behar dute Tibeteko erlijio-praktiketan duten esku-sartze politikoa, eta erlijio-ondorengotza kontrol- eta derrigortze-tresna gisa erabiltzeari utzi behar diote. Agintariek pertsona guztiek erlijio- eta sinesmen-askatasunerako duten eskubidea defendatu eta errespetarazi behar dute. Gainera, berehala Gedhun Choekyi Nyimara desagertuari bisitatzeko baimena eman behar dute, eta neurriak hartu, 30 urteko zigorgabetasunari amaiera emateko.
Gedhun Choekyi Nyima hamalaugarren Dalai Lamak onartu zuen 1995eko maiatzaren 14an hamargarren Panchen Lamaren berraragitze legitimoa, budismo tibetarraren lider espiritual garrantzitsuenetako bat. Iragarpena egin eta hiru egunera, Txinako agintariek familiarekin batera atxilotu zuten. Harrezkero, desagertuta dago, inork ez daki non dagoen.
6 urte besterik ez zituen atxilotu zutenean, eta munduko preso politiko gazteena dela uste dute. Txinako gobernuak behin eta berriz baztertu ditu bere ongizatea egiaztatzeko nazioarteko eskaerak, “bizitza normala” bizi duela eta “bere familiak ez duela eragozpenik jaso nahi” esanez.
Horri erantzunez, Txinako gobernuak bere Panchen Lama izendatu zuen, Gyaincain Norbu, Tibeteko komunitatearen zati handi batek eta erbesteko gobernu tibetarrak asko baztertu dutena.
ONDORENGOA
Gaur egungo Dalai Lamak uztailaren 2an iragarri zuen Dharamshalan (India) oinordeko bat izango duela hil ondoren. Baieztatu zuen berak sortutako Gaden Phodrang Fundazioak bakarrik izango zuela bere etorkizuneko berraragitzea aitor-tzeko aginpidea.
Txinako politika ofizialaren arabera, Tibeteko Buda Bizidunen berraragitze guztiak agintariek onartu behar dituzte. Jarrera hori zehatz-mehatz azaltzen da tresna juridikoetan, hala nola Buda Bizidunen Berraragitzearen Kudeaketari buruzko Neurrietan (2007). Neurri horiek egiaztapen ofiziala eta Estatuko hainbat instantziek onartzea eskatzen dute, erlijio-figuraren eraginaren arabera.
2025eko martxoko Giza eskubideak Xizangen, Aro Berrian liburu zurian, Txinako gobernuak jarrera hori berretsi zuen, berraragitze sistemak “elkarte budisten eta Estatuaren administrazioaren gidari-tzapean” funtzionatzen duela adieraziz. Dokumentua harro-tzen da 2024aren amaieran 93 Buda Bizidun berraragituak izan zirela gobernuaren onarpenaren ondoren, Estatuaren kontrola aurrerapen garran-tzitsu bezala nabarmenduz.
Nor da Dalai Lama?
Dalai Lama dalai mongoliera hitzetik (ozeanoa) eta tibetar lamatik (berraragiztatutako maisua edo gurua) dator, eta Tibeteko Administrazio Zentraleko agintariak eta Tibeteko lamaismoaren edo budismoaren lider espiritualak lortzen duen titulua da. Budismo tibetarrean eta bön erlijioan erabiltzen den terminoa da, bere berraragiztatzearen formaren eta bere jaiotza berriaren lekuaren ezagutza heriotzaren kontrol partzial edo osoa lortu duen maisuari erreferentzia egiteko. Gaur egungo Dalai Lama Tenzin Gyatso da, XIV. Dalai Lama. 1935eko uztailaren 6an jaio zen, Tibeteko Takster herrian.