ANIZTASUN FUNTZIONALA DUTEN PERTSONEN SEXUALITATEAK ISILDUTAKO GAIA DA, AURREIRITZI ETA ESTIGMEZ BETEA. ERREPORTAJE HONEK DESIRA, PLAZERA ETA ADOSTASUNA ERE EUREN BIZITZEN PARTE DIRELA AZTERTZEN DU, SEXUALITATE ASKE, SEGURU ETA TABURIK GABEKOA BIZITZEKO ESKUBIDEA ALDARRIKATUZ
JUL ETXARRIONDO // Hamarkadetan zehar, desgaitasuna duten pertsonen sexualitatea ikusezin bihurtu da, isilarazi edo zuzenean ukatu da. Gizarteko sektore askorentzat, oraindik pentsaezina dirudi dibertsitate funtzionala duen pertsona batek desioa, plazera edo bikotekidea izatea. Eta horretaz hitz egiten denean, paternalismotik, beldurretik edo tabutik izan ohi da. Hala ere, sexualitatea pertsona guztien bizitzaren parte da, eta eskubide hori ukatzea indarkeria mota bat ere bada.
Azken urteotan, kolektiboak, profesionalak eta erakundeak gai hori indar handiagoz ikusarazten hasi dira, sexu-hezkuntza egokiturik eza, isolamendu afektiboa eta sexu-indarkeriaren arrisku handia salatuz, bereziki desgaitasun intelektuala duten emakumeen kasuan. Soilik Espainian, Estudio de Plena Inclusión-ek argitaratutako eta Cadena SERek 2025eko urtarrilean jasotako datuen arabera, desgaitasun intelektuala duten emakumeen % 83k ez du sexu-harremanik, eta % 20 sexu-indarkeriaren biktima izan da. Horietako askok diote YouTubeko bideoen bidez ikasi behar izan dutela sexuari buruz, ez etxean ez eskolan ez baitzitzaion inoiz gaiari argitasunez eta errespetuz heldu.
DISKRIMINAZIO BIKOITZA
Desgaitasuna duten pertsonek, eta, bereziki, LGTBIQ+ kolektiboa osa-tzen dutenek, diskriminazio bikoi-tzari edo hirukoitzari egin behar diote aurre. Triangulo Fundazioak Plena Inclusión erakundearekin lankidetzan argitaratutako ikerketa baten arabera, Espainian desgaitasuna duten LGTBIQ+ pertsonen % 78k diskriminazio motaren bat jasan du hezkuntza sisteman, % 41ek lan arloan eta % 46k osasun arloan. Osasunaren arloko profesional askok sexualitatea erabil-tzeko eskubiderik ez balute bezala tratatzen dituzte, edo erabakiak hartzeko gai ez diren betiereko adingabeak balira bezala.
Estigma horrek, autonomia lapurtzeaz gain, sexu-erasoen aurrean zaurgarritasun bereziko egoeran ere uzten ditu. Burgosko CREER zentroak (Gaixotasun Arraroak dituzten Pertsonen eta haien Familien Arretarako Estatuko Erreferentzia Zentroa) ohartarazten duenez, desgaitasuna duten emakumeek desgaitasunik ez duten emakumeek baino lau aldiz arrisku handiagoa dute genero-indarkeria eta sexu-indarkeria pairatzeko. Eta, askotan, ingurune erasotzailea hurbilena da: zain-tzaileak, senideak edo haiek babestu beharko lituzketen erakundeak.
Egiturazko mendekotasunak, hezkuntza afektibo-sexualerako sarbiderik ezak eta haien desioaren gizarte-aitorpen eskasak koktel lehergarria sortzen dute. Ángeles Blanco arreta inklusiboan adituak azaldu duenez, “desgaitasunen bat baduzu, ginekologoak ez dizu begiratu ere egiten, sexu-harremanik ez duzula onartzen duelako. Horrek esan nahi du ez direla zaintzen, diagnostiko berantiarrak egiten direla, edo, besterik gabe, zure gorputzari buruz erabakitzeko eskubidea uka-tzen dela”.
ASEXUALIZAZIOA
Arazoaren funtsezko zati bat dibertsitate funtzionala duten per-tsonen sexualitatearen tratamendu sozialean datza. Askotan, bi muturretara mugatzen dira: edo pertsona guztiz asexuatu eta xalo gisa, edo beren egoeran morboa aurkitzen dutenek fetikhizi gisa. Bi kasuetan, adostasuna, autonomia eta plazer eskubidea dira falta direnak.
Azken urteotan ekimen ugari sortu dira desgaitasuna duten per-tsonak sexualitatearen arloan prestatzeko eta ahalduntzeko. Ikaste-txeetan eta elkarteetan onespenari eta harreman osasuntsuei buruzko tailerretatik hasi eta sexu-osasun inklusiboko profesionalen prestakuntzaraino doaz. Erakunde batzuek hainbat tresna ere aztertzen dituzte, hala nola sexu-laguntza. Figura profesional eztabaidagarria da, baina Suitzan, Alemanian edo/eta Belgikan aitortua, eta dibertsitate funtzionala duten pertsonei beren gorputza eta nahia segurtasunez eta errespetuz esploratzen lagundu nahi die.
Era berean, sexu-jostailu egokituak, hezkuntza-material irisgarriak, zentzumen-tailerrak eta topaketa inklusiboak garatzen ari dira, sexualitatea birplanteatzeko, ez arau genitalizatutik, baizik eta sormenetik, errespetutik eta askatasun pertsonaletik.
HEZKUNTZA INKLUSIBOA
Sexualitateaz eta desgaitasunaz hitz egitea ez da eskubide indibidualen kontua soilik, hezkuntza-, osasun- eta komunikabide-sistemei ere egiten zaie arreta. Erreferenterik ez egoteak, eskola-programetan sistematikoki ez agertzeak eta familiaren gehiegizko babesak mito kaltegarriak iraunarazten dituzte, eta horiek isiltasuna, abusua eta frustrazioa baino ez dute bultzatzen.
Premiazkoa da sexu-hezkun-tzan ikuspegi inklusiboa txertatzea haurtzarotik, gorputzaren, adimenaren eta identitatearen errealitate desberdinak aintzat hartzen dituzten materialekin eta ikuspegiekin. Izan ere, desirak ez du adierazteko modu bakarra, eta guztiok, salbuespenik gabe, beldurrik, lo-tsarik eta aurreiritzirik gabe esploratzeko eskubidea dugu.
Dibertsitate funtzionala duten pertsonen sexualitateak ez du gai debekatua izan behar, ezta morbora baztertua ere. Eskubide, plazer, harreman eta erabakien eremu legitimoa da.